पुरुष सूक्तं

ओं तच्चं योरावृ’णीमहे | गातुं यज्ञाय’ |

गातुं यज्ञप’तये | दैवी’ स्वस्तिर’स्तु नः |

स्वस्तिर्‍मानु’षेभ्यः | ऊर्‍ध्वं जि’गातु भेषजं |

शं नो’ अस्तु द्विपदे’ |

शं चतु’ष्पदे |

 

ओं शान्ति शान्ति शान्तिः’ ||

 

सहस्र’शीर्‌षा पुरु’षः | सहस्राक्ष सहस्र’पात् |

स भूमिं’ विश्वतो’ वृत्वा | अत्य’तिष्ठद्दशांगुळं ||

 

पुरु’ष एवेदग्‍ं सर्‍वं’ | यद्भूतं यच्च भव्यं’ |

उतामृ’तत्व स्येशा’नः | यदन्ने’नातिरोह’ति ||

 

एतावा’नस्य महिमा | अतो ज्यायाग्’‍श्च पूरु’षः |

पादो’ स्य विश्वा’ भूतानि’ | त्रिपाद’स्यामृतं’ दिवि ||

 

त्रिपादूर्‍ध्व उदैत्पुरु’षः | पादो’ स्येहा भ’वात्पुनः’ |

ततो विष्वण्-व्य’क्रामत् | साशनानक्षणे अभि ||

 

तस्मा’द्विराड’जायत | विराजो अधि पूरु’षः |

स जातो अत्य’रिच्यत | पश्चाद्-भूमिमथो’ पुरः ||

 

यत्पुरु’षेण हविषा’ | देवा यज्ञमत’न्वत |

वसन्तो अ’स्यासीदाज्यं’ | ग्रीष्म इध्मश्शरध्धविः ||

 

सप्तास्या’सन्-परिधयः’ | त्रिसप्त समिध’ कृताः |

देवा यद्यज्ञं त’न्वानाः | अब’ध्नन्-पुरु’षं पशुं ||

 

तं यज्ञं बर्‍हिषि प्रौक्षन्ने’ | पुरु’षं जातम’ग्रतः |

तेन’ देवा अय’जन्त | साध्या ऋष’यश्च ये ||

 

तस्मा’द्यज्ञात्-स’र्‍वहुतः’ | संभृ’तं पृषदाज्यं |

पशूग्-स्ताग्‍श्च’क्रे वायव्यान्’ | आरण्यान्-ग्रांयाश्च ये ||

 

तस्मा’द्यज्ञात्स’र्‍वहुतः’ | ऋच सामा’नि जज्ञिरे |

छंदाग्ं’सि जज्ञिरे तस्मा’त् | यजुस्तस्मा’दजायत ||

 

तस्मादश्वा’ अजायन्त | ये के चो’भयाद’तः |

गावो’ ह जज्ञिरे तस्मा’त् | तस्मा’ज्जाता अ’जावयः’ ||

 

यत्पुरु’षं व्य’दधुः | कतिथा व्य’कल्पयन् |

मुखं किम’स्य कौ बाहू | कावूरू पादा’वुच्येते ||

 

ब्राह्मणो’ स्य मुख’मासीत् | बाहू रा’जन्य’ कृतः |

ऊरू तद’स्य यद्वैश्यः’ | पद्भ्याग्‍ं शूद्रो अ’जायत ||

 

चंद्रमा मन’सो जातः | चक्षो सूर्‍यो’ अजायत |

मुखादिन्द्र’श्चाग्निश्च’ | प्राणाद्वायुर’जायत ||

 

नाभ्या’ आसीदन्तरि’क्षं | शीर्‍ष्णो द्यौ सम’वर्‍तत |

पद्भ्यां भूमिर्‍दिश श्रोत्रा’त् | तथा’ लोकाग्ं अक’ल्पयन् ||

 

वेदाहमे’तं पुरु’षं महान्तं’ | आदित्यव’र्‍ण्णं तम’सस्तु पारे |

सर्‍वा’णि रूपाणि’ विचित्य धीरः’ | नामा’नि कृत्वा भिवदन्, यदा स्ते’ ||

 

धाता पुरस्ताद्यमु’दाजहार’ | शक्र प्रविद्वान्-प्रदिशश्चत’स्रः |

तमेवं विद्वानमृत’ इह भ’वति | नान्य पन्था अय’नाय विद्यते ||

 

यज्ञेन’ यज्ञम’यजंत देवाः | तानि धर्‍मा’णि प्रथमान्या’सन् |

ते ह नाकं’ महिमान’ सचन्ते | यत्र पूर्‍वे’ साध्यास्सन्ति’ देवाः ||

 

अद्भ्य संभू’त पृथिव्यै रसा’च्च | विश्वक’र्‍मण सम’वर्‍तताधि’ |

तस्य त्वष्टा’ विदध’द्रूपमे’ति | तत्पुरु’षस्य विश्वमाजा’नमग्रे’ ||

 

वेदाहमेतं पुरु’षं महान्तं’ | आदित्यव’र्‌‍ण्णं तम’स पर’स्तात् |

तमेवं विद्वानमृत’ इह भ’वति | नान्य पन्था’ विद्यते य’नाय ||

 

प्रजाप’तिश्चरति गर्‍भे’ अन्तः | अजाय’मानो बहुधा विजा’यते |

तस्य धीरा परि’जानन्ति योनिं’ | मरी’चीनां पदमिच्छन्ति वेधसः’ ||

 

यो देवेभ्य आत’पति | यो देवानां’ पुरोहि’तः |

पूर्‍वो यो देवेभ्यो’ जातः | नमो’ रुचाय ब्राह्म’ये ||

 

रुचं’ ब्राह्मं जनय’न्तः | देवा अग्रे तद’ब्रुवन् |

यस्त्वैवं ब्रा’ह्मणो विद्यात् | तस्य देवा असन् वशे’ ||

 

ह्रीश्च’ ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ’ | अहोरात्रे पार्‍श्वे |

नक्ष’त्राणि रूपं | अश्विनौ व्यात्तं’ |

इष्टं म’निषाण | अमुं म’निषाण | सर्‍वं’ मनिषाण ||

 

ओं शान्ति शान्ति शान्तिः’ ||